Prikkelverwerking bij Autisme en ADHD: De Kracht van Sensopathisch Spel
In een wereld vol indrukken zoals geluiden, kleuren, beweging, geuren , kan het verwerken van prikkels soms overweldigend zijn. Zeker voor kinderen (en volwassenen) met autisme of ADHD verloopt prikkelverwerking vaak anders. Waar het ene kind juist alles intens ervaart, lijkt een ander kind juist niets op te merken. Dit heeft invloed op gedrag, energie en emoties.
In deze blog neem ik je mee in een klein stukje prikkelverwerking, prikkelprofielen en de rol van sensopathisch spelen hierin.
Wat is prikkelverwerking?
Prikkelverwerking is de manier waarop onze hersenen zintuiglijke informatie (geluid, licht, geur, tast, smaak, beweging) ontvangen, filteren en interpreteren. Bij de meeste mensen verloopt dit grotendeels automatisch. Maar bij kinderen met autisme of ADHD werkt dit systeem vaak anders. Prikkels komen heftiger of juist minder intens binnen, waardoor het lastig kan zijn om goed te reageren op de omgeving en de prikkels te reguleren.
Prikkelverwerking bij autisme en ADHD
Bij autisme is er vaak sprake van onderprikkeling of juist overprikkeling voor prikkels. Het kan zelfs zo zijn dat een kind onderprikkeld is voor de ene prikkel en overprikkeld raakt van een andere prikkel. Een kind kan bijvoorbeeld van slag raken door een zoemend lampje, een labeltje in een shirt, of de geur van eten. Soms zoekt een kind juist meer zintuiglijke input. Zoals de hele tijd wiebelen met de benen of alles in de mond stoppen.
Bij ADHD komt informatie vaak ongefilterd binnen. Alles lijkt tegelijk aandacht te vragen. Kinderen met ADHD kunnen daardoor snel afgeleid raken, prikkelzoekend gedrag vertonen of juist moeite hebben om te ontspannen. Ook hier zie je dat over- en onderprikkeling door elkaar lopen.
Overprikkeling en onderprikkeling
Het is belangrijk om het verschil te begrijpen:
Overprikkeling: Er komt te veel informatie binnen. Het kind raakt overspoeld. Dit kan zich uiten in boosheid, terugtrekgedrag, vermoeidheid of huilen.
Onderprikkeling: Er komt juist te weinig informatie binnen. Het kind lijkt dromerig, is constant in beweging of zoekt op een ‘onhandige’ manier prikkels op.
Beide situaties zijn zowel voor het kind als zijn omgeving niet prettig.
Sensorische profielen:
Elk kind heeft een uniek sensorisch profiel: een combinatie van hoe sterk prikkels binnenkomen én hoe het kind daarop reageert. Grofweg zijn er 5 verschillende prikkelprofielen. Het herkennen van het prikkelprofiel van het kind kan je helpen de juiste begeleiding en activiteiten aan te bieden.
1. Prikkelzoeker (actief zoekend):
Een actieve prikkelzoeker heeft veel prikkels nodig om zich goed te voelen maar merkt de prikkels uit zijn omgeving vaak slecht op. Deze kinderen zijn vaak veel het bewegen, zijn implusief en luidruchtig. De prikkelzoeker is altijd op zoek naar extra (extreme prikkels) Sensopatische spel geeft deze prikkelzoekers een gecontroleerde input aan prikkels
2:Prikkelzoeker (passief)
Een passieve prikkelzoeker heeft veel prikkels nodig maar merkt de prikkels minder snel op, Reageert vaak traag op prikkels en onderneemt weinig actie om prikkels te vinden. Deze kinderen lijken vaak dromerig, afwezig en ongeïnteresseerd. Tijdens sensopatische spel hebben deze prikkelzoekers harde prikkels nodig om gestimuleerd en uitgedaagd te worden tot spel.
3: Prikkelvermijder (passief)
Een passieve prikkelvermijder raakt snel overprikkeld omdat hij alle prikkels snel opmerkt maar onderneemt weinig/geen actie om de prikkels te mijden. Deze kinderen zijn vaak snel moe en trekken zicht snel terug. . Daarom wil een prikkelzoeker graag zelf de controle houden over de prikkels. Tijdens sensopatische spelen vraagt een prikkelvermijder graag een voorspelbare spelvorm in een rustige omgeving met zachte prikkels.
4: Prikkelvermijder (actief)
Een actieve prikkelvermijder merkt prikkels sterk op en is ze actief aan het vermijden. Deze kinderen mijden drukte, harde geluidem, felle lichten en raken heel snel overbelast. Dit zijn de kinderen die vaak negatief reageren op onverwachten prikkels. Actieve prikkelvermijders hebben veel behoefte aan regie, Tijdens sensopatische spel vragen deze kinderen een zacht, duidelijk en overzichtelijk spel waarbij ze zelf de regie hebben en elk moment kunnen stoppen.
5: Neutraal.
Er is een goede balans tussen de prikkels waardoor er geen sprake is overprikkeling of onderprikkeling. Ook voor deze kinderen biedt sensopatische spelen veel voordelen.
Wat is sensopathisch spel?
Sensopathisch spel is spelen met materialen die de zintuigen prikkelen bijvoorbeeld zand, water of klei. Het stimuleert alle 8 de zintuigen: zien, horen, ruiken, proeven, voelen, evenwicht, beweging en interceptie. Kinderen ervaren de wereld en leren door te ervaren, zonder vast reultaat of doel. Er is geen goed of fout maar het gaat om het ontdekken, ervaren en ontspannen. Wat juist extra waardevol is voor kinderen met een bijzonder prikkelprofiel
Sensopathische spelen bevordert creativiteit, ontspanning en ontwikkeling.
Waarom helpt sensopathisch spel bij prikkelverwerking?
1: Geeft gecontroleerde zintuiglijke input: dit helpt bij het voorkomen van overprikkeling.
2: Helpt bij het reguleren van onderprikkeling: door spel dat de zintuigen wakker maakt.
3:Versterkt zelfbewustzijn en lichaamsbesef
4; Geeft een gevoel van controle en veiligheid
5: Bevordert emotieregulatie, focus en ontspanning
Tips voor sensopathisch spel thuis of op school
1:Bied variatie aan: probeer verschillende materialen en observeer wat prettig is.
2: Volg het kind: dwingen werkt averechts — laat het kind het tempo bepalen.
3: Creëer een veilige plek: gebruik een rustige hoek of tafel waar prikkels beperkt zijn.
4:Gebruik materialen uit de natuur: zand, bladeren, water, stenen.
5: Herhaal regelmatig: voorspelbaarheid geeft veiligheid.
Prikkelverwerking is geen probleem dat ‘opgelost’ moet worden — het is een manier van zijn. Door de omgeving aan te passen en kinderen de ruimte te geven hun zintuigen te verkennen via sensopathisch spel, help je hen om beter in hun vel te zitten. Of het nu gaat om rust vinden, energie reguleren of gewoon plezier beleven: zintuiglijk spel maakt het verschil.
